Türbe Seyyid Mahmud Hayrani: soefi-sjeik en de leeuwenlegende van Akşehir

In het kleine Anatolische stadje Akşehir, op een uurtje rijden van Konya, rust onder het dak van een houten ceremoniële graftombe een van de meest gerespecteerde soefi's van het Seltsjoekse Anatolië: Seyyid Mahmud Hayrani. De 13e-eeuwse Türbe, ook bekend als "Mahmûd-ı Hayrânî Türbesi" of "Tomb of Seydi Mahmut", trekt al zeven eeuwen lang pelgrims en liefhebbers van middeleeuwse kunst aan. De houten kist van Seyyid Mahmud – een meesterwerk van Seltsjoekse houtsnijwerk, dat nu in het Etnografisch Museum van Ankara wordt bewaard – wordt beschouwd als een van de beste voorbeelden van islamitische houten kunst in Anatolië.

Geschiedenis en persoonlijkheid van Seyyid Mahmud Hayrani

Seyyid Mahmud Hayrani (leeftijd bij benadering – ca. 1200–1268, volgens andere bronnen stierf hij in 1268 of 1273) — was een soefi-sjeik, afstammeling (seyyid) van de profeet Mohammed, prediker en dichter, die leefde in het tijdperk van het late Seltsjoekse sultanaat van Rum. Hij was een leerling van de grote sjeik Evhadeddin Kirmani en mentor van vele lokale soefi's. Volgens de overlevering ontmoette Seyyid Mahmud Mevlana Celaleddin Rumi en had hij invloed op hem, hoewel de historische juistheid van deze ontmoeting wordt betwist.

De bekendste legende over Seyyid Mahmud is het verhaal over hoe hij Akşehir binnenreed, gezeten op een leeuw en met een slang in zijn hand in plaats van een zweep. Deze scène, die de spirituele macht van de heilige over de wilde krachten van de natuur symboliseert, werd een canoniek beeld van het Anatolische soefisme en werd herhaaldelijk afgebeeld in miniaturen en volkskunst. Volgens een van de versies van de legende glimlachte de plaatselijke sjeik Nasreddin Hoca (ook uit Akşehir) toen hij dit zag en zei: "Ik zal naar hem toe komen, gezeten op een muur" — en reed inderdaad te paard op een omheining aan. Dit paar legendes verbindt de twee bekendste figuren van Akşehir.

Seyyid Mahmud stierf in Akşehir en werd begraven in een speciaal gebouwde tombe. De huidige türbe ontstond in de 13e eeuw en heeft verschillende verbouwingen ondergaan. De houten kist (een symbolische sarcofaag) van uitzonderlijk vakmanschap werd in 1934 overgebracht naar het Etnografisch Museum in Ankara, waar hij zich nog steeds bevindt; in de tombe zelf is een kopie geplaatst. De türbe in zijn huidige vorm is een restauratie uit de 20e eeuw.

Architectuur en bezienswaardigheden

Uiterlijk van de türbe

De graftombe is een klein stenen gebouw met een piramidevormig dak – een typische Anatolische Seltsjoekse kümbet. De muren zijn opgetrokken uit gehouwen steen en de gevel is versierd met ingetogen houtsnijwerk. Voor de ingang bevindt zich een kleine portiek met twee zuilen. De lage minaret ernaast is een latere aanbouw uit de Ottomaanse periode.

Interieur en kist

De binnenruimte is compact: een vierkante kamer met een koepel, in het midden een kist (sarcofaag), bedekt met groen laken. Dit is een kopie — het origineel, vervaardigd uit notenhout in 1273 door de lokale meester Hace Yusuf bin Ebu Bekir, wordt bewaard in Ankara. De originele kist is een meesterwerk van Seltsjoekse houtsnijwerk: acht panelen met plantenmotieven, arabesken en kalligrafische inscripties (verzen uit de Koran en grafschriften), uitgevoerd in het kûfi- en suls-schrift. Volgens alle deskundigen is dit een van de mooiste voorbeelden van islamitische houtsnijkunst uit de 13e eeuw in Anatolië.

De gebeeldhouwde deur en het portaal

De houten deur van de hoofdingang van de türbe is eveneens een werk van Seltsjoekse houtsnijwerk, versierd met plantaardige en geometrische motieven. Het portaal is omlijst met steenhouwwerk met stalactietvormige muqarnas in het bovenste gedeelte.

De omliggende begraafplaats

Rondom de türbe ligt een kleine oude begraafplaats, waar volgelingen en nakomelingen van Seyyid Mahmud begraven liggen, evenals lokale sjeiks uit latere tijdperken. Sommige grafstenen dateren uit de 15e-17e eeuw en zijn op zichzelf al interessant als voorbeelden van Ottomaanse gebeeldhouwde epigrafie.

Interessante feiten

• De legende over Seyyid Mahmud, die Akşehir binnenreed op een leeuw met een slang in plaats van een zweep, is een van de meest voorkomende verhalen in de Anatolische soefi-folklore en komt voor in miniaturen uit de 15e tot 17e eeuw.
• De originele kist van Seyyid Mahmud uit 1273 wordt bewaard in het Etnografisch Museum van Ankara en wordt beschouwd als een van de belangrijkste tentoonstellingsstukken van de Seltsjoekse kunst in Turkije.
• In Akşehir bevindt zich ook de türbe van Nasreddin Hoca (13e eeuw) — de beroemde volkswijze en held uit de parables; beide monumenten worden meestal samen bezocht.
• Een van de oudste moskeeën van Akşehir, gelegen in de buurt, draagt ook de naam Seyyid Mahmud.
• De herdenkingsdag van Seyyid Mahmud (Hayrani Yıldız Anma Günü) wordt begin juli door de lokale gemeenschap gevierd.

Hoe er te komen

De tombe bevindt zich in het centrum van Akşehir, een district van de provincie Konya. Akşehir ligt 145 km ten noordwesten van Konya langs de D300. U kunt er het gemakkelijkst komen met de auto (ongeveer 1 uur en 45 minuten) of met een intercitybus vanuit Konya, Ankara (350 km, 4 uur) of İzmir.

Akşehir is een knooppuntstad aan de hoofdspoorlijn Konya – Afyonkarahisar – Istanbul; het treinstation ligt in het centrum van de stad, op 1,5 km van de türbe. De dichtstbijzijnde luchthavens zijn Konya (KYA, 145 km) en Afyonkarahisar (AFY, 110 km).

In de stad zelf is het graf gemakkelijk te voet te bereiken vanuit het centrum; er zijn ook dolmuşen en taxi's beschikbaar. Vlakbij, in de wijk Sakahane, ligt ook het graf van Nasreddin Hoca — een must-see tijdens elke reis naar Akşehir.

Tips voor reizigers

Türbe Seyyid Mahmud is een actieve pelgrimsoord, en hoewel het geen moskee in de volle zin van het woord is, is het raadzaam om bij een bezoek de algemene gedragsregels in acht te nemen: trek je schoenen uit bij de ingang van de grafkamer, vrouwen moeten hun hoofd bedekken met een sjaal en zich bescheiden kleden. Binnen mag je geen lawaai maken en geen flits gebruiken bij het fotograferen.

De toegang is gratis. De beste tijd voor een bezoek is 's ochtends, wanneer er weinig mensen zijn en het interieur goed verlicht is. De Türbe is gewoonlijk overdag geopend; soms is er een beheerder aanwezig die graag vertelt over de heilige en de geschiedenis van de plek.

Om de originele kist van Seyyid Mahmud te zien, moet u apart een bezoek brengen aan het Etnografisch Museum in Ankara (Etnografya Müzesi) — deze staat in de permanente tentoonstelling en wordt beschouwd als een van de belangrijkste stukken. In Akşehir zelf kunt u het beste een wandelroute volgen: de türbe van Seyyid Mahmud, de türbe van Nasreddin Hoca, de Ulu Camii (13e eeuw), de Taş Medrese en het Akşehir-museum met zijn rijke archeologische collectie.

Akşehir staat ook bekend om zijn kersen — de lokale soort 'Napolyon' wordt beschouwd als een van de beste in Turkije. Tijdens het seizoen (juni) organiseert de stad het jaarlijkse Kiraz Festivali. Een bezoek aan de türbe combineren met het proeven van vers fruit op de lokale bazaar is een aangename aanvulling op de reis.